Për shumë familje shqiptare që jetojnë jashtë vendit, shqipja është gjuha e shtëpisë, e gjyshërve dhe e kujtimeve familjare. Megjithatë, fëmijët e kalojnë pjesën më të madhe të ditës në shkollë, me shokët dhe me përmbajtje në gjuhën e vendit ku jetojnë. Me kalimin e kohës, mund të ndodhë që ta kuptojnë shqipen, por ta përdorin gjithnjë e më pak.
Në këtë situatë, përrallat shqip për fëmijët e diasporës mund të krijojnë një lidhje të natyrshme me gjuhën. Personazhet, aventurat dhe përsëritjet që gjenden në to i ndihmojnë fëmijët të dëgjojnë fjalë të reja, të kuptojnë si ndërtohen fjalitë dhe të flasin për ngjarjet pa e ndier leximin si detyrë shkolle.
Qëllimi nuk është që fëmija të mësojë çdo fjalë menjëherë. Më e rëndësishme është që shqipja të bëhet pjesë e momenteve të këndshme që kalon me familjen.
Pse shqipja mund të mbetet në plan të dytë?
Fëmijët mësojnë dhe përdorin më shumë gjuhën që u nevojitet gjatë ditës. Nëse shkolla, lojërat, filmat dhe bisedat me miqtë zhvillohen në një gjuhë tjetër, është normale që ajo gjuhë të bëhet më e lehtë për ta.
Kjo nuk do të thotë se fëmija e ka humbur shqipen. Shpesh ai kupton më shumë nga sa arrin të shprehë. Mund ta dijë kuptimin e një fjale, por të mos i vijë menjëherë kur duhet të flasë. Prandaj, presioni për të dhënë përgjigjen e saktë mund ta bëjë më të rezervuar.
Leximi krijon hapësirë për ta dëgjuar gjuhën pa u testuar. Fjalët shfaqen brenda një historie, shoqërohen me figura dhe përsëriten në situata që fëmija mund t’i kuptojë.
Pse vlejnë përrallat shqip për fëmijët e diasporës?
Një përrallë sjell më shumë se fjalor. Ajo u tregon fëmijëve si lidhen fjalët me njëra-tjetrën, si shprehen emocionet dhe si rrëfehet një ngjarje në shqip. Kur prindi lexon me zë, fëmija dëgjon shqiptimin dhe ritmin e gjuhës; kur shikon ilustrimet, e lidh fjalën me një figurë ose veprim.
UNESCO thekson se të mësuarit që mbështetet te gjuha e shtëpisë vendos bazat e shkrim-leximit dhe ndihmon edhe në përvetësimin e gjuhëve të tjera. Pra, përdorimi i shqipes në familje nuk e pengon fëmijën të zhvillojë gjuhën e shkollës.
Edhe HealthyChildren.org, faqja e American Academy of Pediatrics, sqaron se përdorimi i më shumë se një gjuhe nuk shkakton vonesa gjuhësore. Prindërit mund të komunikojnë me fëmijën në gjuhën ku ndihen më të natyrshëm dhe t’i japin atij sa më shumë mundësi për ta dëgjuar e përdorur.
Zgjidh përrallën sipas nivelit, jo vetëm sipas moshës
Dy fëmijë të së njëjtës moshë mund ta njohin shqipen në nivele shumë të ndryshme. Njëri mund të flasë lirshëm me familjen, ndërsa tjetri mund ta kuptojë bisedën, por të përgjigjet në gjuhën e vendit ku jeton. Prandaj përralla duhet zgjedhur sipas asaj që fëmija arrin të kuptojë sot.
Për një fëmijë që sapo po afrohet me shqipen, përshtaten përralla të shkurtra me ilustrime të mëdha, fjali të thjeshta, kafshë dhe situata të njohura. Figurat e ndihmojnë të ndjekë historinë edhe kur nuk kupton çdo fjalë.
Për fëmijët që e kuptojnë mirë shqipen, por nuk lexojnë ende rrjedhshëm, zgjidh përralla me dialog dhe ngjarje që ecin shpejt. Një fëmijë që lexon vetë mund të tërhiqet nga përrallat klasike, aventurat fantastike, humori ose rrëfimet me personazhe të moshës së tij.
Një përrallë pak më e thjeshtë që lexohet me kënaqësi është më e vlefshme se një histori “e përshtatshme për moshën” që mbetet e pahapur.
Mos e kthe leximin në orë mësimi
Nëse çdo faqe shoqërohet me pyetje, korrigjime dhe përkthime, fëmija mund ta lidhë librin me një provim. Lexoje fillimisht historinë për kënaqësi. Ndalo vetëm kur një fjalë është e domosdoshme për të kuptuar çfarë po ndodh.
Mund të komentosh ilustrimet, të bësh zëra të ndryshëm për personazhet ose të pyesësh: “Çfarë mendon se do të ndodhë tani?”. Këto biseda e nxisin fëmijën të përdorë shqipen pa kërkuar përgjigje të përsosura.
Nëse ai përgjigjet në gjuhën tjetër, mos e ndërprit. Pranoje përgjigjen dhe përsërite natyrshëm në shqip. Për shembull, nëse thotë “the cat is hiding”, mund t’i përgjigjesh: “Po, macja po fshihet pas derës”. Kështu dëgjon formën shqipe pa u ndier i qortuar.
Krijo një zakon të vogël, por të qëndrueshëm
Nuk është e nevojshme të lexosh një orë çdo ditë. Dhjetë ose pesëmbëdhjetë minuta para gjumit, pas darkës apo gjatë fundjavës janë të mjaftueshme për të krijuar vazhdimësi.
Zgjidh një moment kur nuk je me nxitim dhe lëre fëmijën të zgjedhë mes dy ose tre librave. Një mbrëmje mund të lexosh ti, ndërsa herën tjetër fëmija mund të lexojë titullin, një fjali ose dialogun e një personazhi.
Përsëritja e së njëjtës përrallë nuk është humbje kohe. Kur fëmija e njeh historinë, ai përqendrohet më lehtë te fjalët dhe fillon t’i përdorë vetë. Një përrallë e dashur mund të lexohet disa herë, derisa shprehjet të bëhen të njohura.
Përdori fjalët e përrallës në jetën e përditshme
Gjuha forcohet kur del nga faqja dhe përdoret në bisedë. Nëse në përrallë shfaqet një fjalë e re, kërko një rast për ta përdorur gjatë ditës. Një histori për gatimin mund të vazhdojë në kuzhinë; një përrallë me kafshë mund të lidhet me një vizitë në park; një rrëfim për gjyshërit mund të hapë një bisedë ose një telefonatë me familjen në Shqipëri.
Mund t’i kërkosh fëmijës t’ia tregojë historinë gjyshes me fjalët e veta, të vizatojë personazhin e preferuar ose të regjistrojë një mesazh të shkurtër zanor në shqip. Aktiviteti duhet të mbetet i lehtë dhe argëtues, jo një detyrë që vlerësohet.
Kështu, fjalët nuk mbeten vetëm brenda librit. Ato lidhen me njerëzit, vendet dhe përvojat që kanë kuptim për fëmijën.
Përralla shqip pranë fëmijës, kudo që jeton
Një nga vështirësitë e familjeve në diasporë është gjetja e vazhdueshme e përrallave shqip. Libraritë fizike mund të jenë larg, ndërsa dërgesat ndërkombëtare kërkojnë kohë. Ebook-et e bëjnë më të lehtë që një përrallë në shqip të mbërrijë menjëherë në telefon, tablet ose kompjuter.
Në Libra24, familjet mund të kërkojnë përralla dhe libra digjitalë në shqip, pastaj të zgjedhin tituj që përshtaten me moshën, nivelin e gjuhës dhe interesat e fëmijës. Formati i disponueshëm shfaqet në faqen e secilit libër, ndaj prindi mund ta kontrollojë përpara blerjes.
Biblioteka digjitale nuk e zëvendëson momentin e përbashkët. Përkundrazi, e bën librin më të arritshëm: prindi mund të lexojë nga tableti, fëmija mund të ndjekë figurat dhe historia mund të merret me vete në udhëtime ose në vizitat te të afërmit.
Gabimet që mund ta largojnë fëmijën nga shqipja
Disa prindër, nga dëshira për ta ndihmuar, vendosin pritshmëri shumë të larta. Fëmija nuk ka pse të lexojë rrjedhshëm menjëherë dhe as të kuptojë çdo fjalë.
Përpiqu të shmangësh:
- korrigjimin e çdo gabimi gjatë leximit;
- përkthimin e çdo fjalie në gjuhën tjetër;
- zgjedhjen e librave shumë të vështirë;
- krahasimin me fëmijë të tjerë të diasporës;
- përdorimin e librit vetëm kur “duhet të ushtrojë shqipen”.
Fëmija ka më shumë gjasa t’i afrohet gjuhës kur ajo shoqërohet me histori që e bëjnë të qeshë, me personazhe që i pëlqejnë dhe me kohë të qetë pranë prindit.
Një gjuhë që ruhet përmes historive
Shqipja nuk mësohet vetëm duke mbajtur mend fjalë. Ajo ruhet kur përdoret në biseda, këngë, lojëra dhe histori të përbashkëta. Një përrallë mund të jetë arsyeja për të pyetur, për të treguar diçka dhe për të folur me njerëzit e familjes.
Për fëmijët e diasporës, çdo përrallë në shqip është një takim i vogël me gjuhën dhe kulturën e familjes. Nuk kërkohet përsosmëri; kërkohet vazhdimësi, durim dhe histori që fëmija dëshiron t’i dëgjojë përsëri.
Shfleto katalogun e ebook-eve në Libra24 dhe zgjidh një përrallë shqip për ta lexuar së bashku me fëmijën.